Noc 78: Sufizm


SONY DSC

Sufizm, wewnętrzny, ezoteryczny wymiar islamu, korzeniami jednak sięgający do Koranu, zrodził się z rosnącej potrzeby duchowej w wieku VIII. Wraz z początkiem swojej działalności sufi byli prześladowani przez ortodoksyjnych wyznawców, uważano ich za heretyków. Dopiero bagdadzki teolog Al-Ghazali żyjący na przełomie wieku XI i XII wprowadził sufizm do głównego nurtu islamu. Od tego czasu można mówić o złotym okresie mistyki muzułmańskiej, trwającym przez kolejne czterysta lat.

sufizm2

Pierwsi sufi to wędrowcy, ludzie wolni. Machut-Mendecka nazywa ich natchnionymi wędrowcami, włóczęgami. W kulturze ludowej nosi on miano wali Allah. Właśnie poprzez pryzmat wyobrażeń ludu, zastanowimy się nad muzułmańską mistyką. Sięgniemy po jedną z opowieści  z  „Księgi tysiąca i jednej nocy” i zinterpretujemy ją odnosząc się przede wszystkim do jednego z najwybitniejszych przedstawicieli sufizmu, urodzonego w Murcji w 1165, Ibn Arabiego. „Droga do Pana Mocy”, tytuł jednego z jego licznych traktatów, wskazuje na istotę sufizmu. Dzieło to stanowi niejako przewodnik dla adepta kroczącego po mistycznej ścieżce(tariqa) prowadzącej do spotkania z Bogiem.

„Opowieść o przygodach Bulukiji” ukazuje schemat mistycznej wędrówki adepta sufizmu. Żydowski młodzieniec imieniem Bulukijja odnajduje, ukrytą przez swojego ojca, księgę z podaniem o Muhammadzie. Bohatera ogarnęła miłość do Proroka i wyrusza w świat by go odnaleźć. Młodzieniec mówi tak: „(…)dowiedziałem się, iż jest on Prorokiem, który przybędzie na koniec czasów, i serce moje miłością do niego zapłonęło. Chcę tedy udać się w świat, by go odnaleźć i być z nim razem. Jeśli bowiem nie dokonam tego, umrę w męce miłości i tęsknocie za nim”.Następnie „(…)zdjął swoje szaty królewskie i narzucił na siebie płaszcz z surowej wełny, a potem włożył drewniane chodaki(…)”. Bulukijja opuszcza rodzinny dom i udaje się w kierunki Syrii. Podczas wędrówki dowiaduje się od napotkanych dżinnów, że ”gdyby nie on[Muhammad], Allach nie stworzyłby żadnych istot ani raju, ani ognia, niebios ni ziemi, wszystko bowiem, co istnieje, stworzył Allach za przyczyną Muhammada”. Młodzieniec nie jest wstanie samodzielnie podążać ścieżką prowadzącą do Boga, wiec udaje się do Izraela by odnaleźć przewodnika. Spotyka mistrza, uczonego w starych księgach, który prowadzi bohatera pewną drogą, której celem jest dotarcie do grobu Sulejmana. Starzec opowiada uczniowi o niezwykłym pierścieniu proroka, o jego magicznej mocy, dzięki której będzie mógł uzyskać nieśmiertelność, a tym samym połączenie z Muhammadem. Przy pomocy napotkanych podczas wędrówki demonów sufi uzyskują informacje potrzebne do odnalezienia grobowca Sulejmana. Upragniony cel poszukiwań znajdował się za górami Kaf i za siódmym morzem. Kiedy mistrz wraz uczeń dotarli do grobowca, starzec próbował ściągnąć pierścień z palca proroka. Wtedy pojawia się wielki wąż, strażnik tronu, spala szejha, następnie próbuje zgładzić także i Bulukiję. Młody adept zostaje wybawiony od śmierci przez archanioła Dżibraila na polecenie Allaha. Sufi dowiaduje się od wysłannika Boga, że powtórne przybycie Muhammada jest jeszcze odległe i żeby odszedł. Po tym oświadczeniu młody mistyk czuje się zagubiony, wyraźnie błądzi „zauważył, że zboczył z drogi”. Mówi tak:  „wędruję przepełniony miłością do Muhammada a zdążając do niego zgubiłem drogę”. Każdą kolejno napotkaną istotę pyta o wskazanie właściwej ścieżki, którą winien podążać. Bulukijja wędruje przez siedem mórz, wkracza do raju, w którym jego praojciec Adam złamał zakaz Boga i zjadł owoc jabłko z drzewa. Strażnikiem wyspy jest dżinn. Ziemia ta należy do Szaddada przedstawiciela plemienia Ad, które odrzuciło wszystkich proroków Boga i sprowadziło na siebie gniew Allaha. Co roku w tym miejscu Bóg nakazał prawowiernym ifritom zmagać się z niewiernymi demonami. Sufi spotyka  kolejny raz na swojej drodze maridy, które odkrywają przed nim swoją historię. Dowiaduje się o ogniu piekielnym i siedmiu jego kręgach. Kolejne tajemnice świata zostają mu odsłonięte przez Boga. Bohater wędrując dalej i dociera do góry Kaf. Spotyka tam Michaila, archanioła opiekującego się światem i drugim niebem. Po spotkaniu z Michailem wkracza niby do raju nad siódmym niebem i pod tronem Allacha. Widzi czterech aniołów w formie człowieka, orła, lwa i wołu. Ci aniołowi w mitologii przedstawieni są jako nosiciele tronu. Brak jednak samego tronu jak i chronologii wkraczania do kolejnych nieb. Sufi ponownie wraca w pobliże góry Kaf i dopiero wtedy dowiaduje się do archanioła o siedmiu niebach i ich mieszkańcach. Odsłoniwszy kolejną tajemnice adept kieruje się na wschód i dociera do Wrót Połączenia Obu Mórz. Wrota jednak są zamknięte. Po raz wtóry Allah zsyła młodzieńcowi Dżibraila, by ten odsłonił przed adeptem kolejną tajemnicę. Za bramą rozciągało się ogromne morze, którego jedna połowa była słona, a druga słodka. Bulukija przekracza wrota, za nimi dostrzega pewnego młodzieńca, pozdrawia go. Kontynuując wędrówkę bohater napotyka czterech aniołów.  Są to Dżibrail, Azrail, Michail i Asrafil. Ostatni etap wędrówki to spotkanie ucznia z przewodnikiem sufich, z Al-Hidrem, w miejscu przeznaczonym dla wszystkich sufich, którzy przybywają w to miejsce podobne do raju każdego piątku, siadają pod wielkim drzewem i spożywają pokarm przeznaczony im przez Allaha Najwyższego. Bulukija mówi do Al-Hidra: ”Wybaw mnie od tego wygnania, a nagroda od Allacha Najwyższego będzie ci dana, zaprawdę bowiem bliski jestem zguby i sił mi już nie staje.” Ten odpowiada tak: ”Módl się do Allacha Najwyższego, aby pozwolił mi zanieść cię do Egiptu, zanim zginiesz”. Sufi zwraca się ku Bogu, a następnie Al-Hidr odprowadza Bulukije we wskazane miejsce, do miejsca z którego wyruszył w poszukiwaniu proroka Muhammada. Tak kończy się mistyczne uniesienie bohatera.

sufizm3

Wędrówka bohatera z „Księgi tysiąca i jednej nocy” jest mistyczną inicjacją. Już sam strój bohatera – wełniany płaszcz – wskazuje, że mamy do czynienia z sufim, który podążając tariqą pragnie zjednoczenia z Prawdą. Połączenie można osiągnąć jedynie poprzez Jego wysłanników. Muhammad, tak jak jego poprzednicy, poczynając od Adama, jest epifanią Boga. Każdemu z nich odpowiada logos (kalima) będący aspektem Allaha. Ibn Arabi tworzy koncepcję „człowieka doskonałego”. Człowiek początkowo posiada tylko jedną Boską cechę. Muhammad ma 99 atrybutów, co czyni go człowiekiem doskonałym. Sufi gromadząc kolejne imiona zbliża się do proroka, a tym samym do Prawdy. Stara się naśladować sunnę Proroka, przemierza tę tarikę, której ideał stanowi nocna podróż Muhammada. Tylko poprzez proroka jesteśmy w stanie zbliżyć się do Boga. Sufi wyróżniają dwa Jego aspekty: Ahadiyya i rububiyya. Ahadiyya opisuje jedyność, nieopisywalność, niepoznawalność Boga. W rububiyyi natomiast Bóg manifestuje się jako Pan, który jest Stworzycielem świata.

Bulukija odrzuca dobra doczesne, poszukując ukrytego. Odwraca się od świata, który uważa za coś zewnętrznego(zahir) i kieruje się ku temu co wewnętrzne(batin). Świat stworzony przez Allaha kończy się na górach Kaf. Według podań za tym pasmem znajduje się siedem mórz, za nimi zaś jaskinia i grobowiec Sulejmana. Zatem młodzieniec  chcąc dotrzeć do grobu proroka przekracza doczesność. To napotkane demony  prowadzą bohatera do celu. Tradycja muzułmańska przypisuje dżinnom funkcję pośrednika między dwoma światami. Rola marida w omawianej opowieści wydaje się wiec niezbędna. Ifrity wiedzą także, że w ten sposób zamierzenie adepta nie zostanie zrealizowane(same próbowały skraść magiczny pierścień). Mędrzec, mistrz Bulukiji, wyczytał w księgach o pierścieniu. Dowiedział się jak dotrzeć za siódme morze. Posiadł wiedzę, która jednak nie mogła pozwolić młodemu adeptowi zjednoczyć się z Bogiem. Mędrzec ginie w płomieniach ognia, a młodego sufiego ratuje archanioł Dżibrail.

sufizm4

Dlaczego Bulukija nie wszedł w posiadanie pierścienia proroka i nie zjednoczył się z Allahem? Koran przedstawia Sulejmana jako wysłannika i pierwowzór Muhammada. Jest zwierzchnikiem demonów, posiadł umiejętność prorokowania symbolizuje  wiedzę (ilm), wiedzę którą można zdobyć poprzez rozum. Wiedza nie jest jednak tożsama z poznaniem. Ilm zostało przeciwstawione ma’arifa. Du an-Nun al-Misri, mistyk z IX wieku, podkreślał znaczenie gnozy w sufizmie. Gnoza prowadzi do poznania Boga bez pomocy rozumu i świadomości. Do osiągnięcia gnozy niezbędna jest izolacja od świata. Mistyk kieruje się uczuciem, pragnie poznania wszelkiej wiedzy, której źródłem jest Bóg. Miłość w sufizmie to jedno z ważniejszych pojęć.

sufizm5

Sufi, aby dotrzeć do Boga nie może opierać się na wiedzy. Musi wybrać drogę gnozy. Nie ma jednak przewodnika toteż śledząc wędrówkę adepta mamy poczucie niespójności. Jeżeli porównać ją do „Podróży nocnej”, stanowiącej wzór ścieżki mistycznej, różnica jest dostrzegalna. Prorok „człowiek doskonały” kroczy jasno określoną drogą, Dżibrail w każdej chwili jest u boku Muhammada. W przypadku młodego sufiego, widać, że wyraźnie błądzi. Istotną okazuje się postać archanioła. Muhammad w ciągu całej podróży ma go u swego boku. Bulukiji ten pomocnik sufich pojawia się rzadko, jedynie w istotnych momentach. Obrazy, które widzi przed sobą nie do końca są jasne, jednoznaczne, nie jawią się w pełni. Kolejność tych wizji jest chaotyczna. Po spotkaniu z Michailem, Bulukija wkracza niby do raju znajdującego ponad siódmym niebem i poniżej tronu Allaha. Widzi czterech aniołów w formie człowieka, orła, lwa i wołu. Ci aniołowi w mitologii przedstawieni są jako nosiciele tronu. Brak jednak samego tronu jak i chronologii wkraczania do poszczególnych nieb. Kiedy po raz kolejny rozmawia z Michailem to dopiero wtedy dowiaduje się o istnieniu siedmiu nieb. Inne nieścisłości zaobserwować można, kiedy młodzieniec dociera do Wrót połączenia Obu Mórz. W tradycji ludowej odnajdujemy opowieść o dwóch oceanach, jednym niebiańskim drugim ziemskim. Ocean ziemski jest słony, a niebiański słodki. U styku dwóch oceanów znajduje się fontanna życia do której wpływają cztery rajskie rzeki. Fontanna życia jest również źródłem słodkiej wody na ziemi. Miejsce to znajduje się nad siódmym niebem pod tronem Allaha.  Bulukija w tym właśnie miejscu spotyka czterech aniołów. Dżibrail, Azrail, Michail i Asrafil, którzy z polecenia Allacha mają uwięzić w piekle wielkiego węża. Wiemy, że wąż oplatał tron Allaha. Istnieje także olbrzymi Falak, mityczny wąż w którego brzuchu Bóg umieścił piekło, a w dzień Sądu Ostatecznego zostanie ono wyciągnięte łańcuchami przez anioły. W owym dniu ma zostać również uwolniona bestia z piekielnych kręgów. Jest też Dadżdżal, muzułmański odpowiednik chrześcijańskiego Antychrysta. Nie przedstawia się go pod postacią węża, ale mitologia umiejscawia go na wyspie leżącej na Oceanie Indyjskim, który znajduje się za Wrotami Połączenia Obu Mórz, które przekracza sufi w swojej wędrówce. Miejsce to jest skrzyżowaniem dróg. Tu łączy się świat ziemski z boskim. Tu między siódmym niebem, a tronem umiejscowiony jest raj i piekło. Tu umarli zmartwychwstaną w dzień Sądu Ostatecznego pijąc „wodę życia”. To tu Muhammad w owym dniu powróci, to wtedy stanie się możliwe całkowite zjednoczenie z Prorokiem. Tu również umiejscowiony jest Al-Hidr, przewodnik sufich, symbol wiedzy ezoterycznej. To on znalazł „wodę życia”, napił się ze źródła, stając się nieśmiertelnym. Spotykał się z Muhammadem, czerpał z jego nauk, towarzyszył mu w życiu doczesnym. Jako młodzieniec[Al-Hidr]  jawi się Bulukiji kroczącemu po oceanie. Tam, jeszcze nienazwany „zielony” prorok pojawia się podczas wędrówki sufiego. Koran także wspomina to miejsce (XVIII;60-61, XXV;53, XXVII;61, XXXV;12, LV;19-20).

Ścieżka na którą wkroczył sufi, po przekroczeniu Wrót połączenia Obu Mórz, jest tą która pozwoli mu w pełni połączyć się z Bogiem, jest drogą poznania. To ma’arifa wiedza serca, umożliwiająca poznanie i docieranie do wiedzy. Pod koniec swojej podróży Bulukija przybywa do miejsca, w którym gromadzą się mistycy. Wydaje się, że jest to miejsce spotkać sufich odmawiających dikr. Istotne są tutaj dwa elementy: posiłek i rosnące drzewo. Istotę posiłku podkreślał Ibn Arabi. Pokarm winien być pożywny, pozbawiony zwierzęcego tłuszczu ponieważ wzmacnia on , która wyparła by zasady duchowe. Pisze dalej tak: ”Strzeż się sytości, ale i przesadnego głodu. Utrzymuj swój ustrój w równowadze, albowiem kiedy suszysz nadmiernie, sprowadza to wypaczone myśli i wyobrażenia oraz długie, gorączkowe majaki”. Jeżeli chodzi o drzewo, to symbolizuje ono oś uniwersum, jednoczenie mikrokosmosu z makrokosmosem. Ową jedność można interpretować poprzez taniec, istotny element w sufizmie, choć nieobecny w omawianej opowieści. Taniec wykonywany przez mistyków jest próbą odnalezienia utraconego centrum, doskonałości jaką zatracił człowiek, która w pełni jawi się w Bogu, dlatego też podczas tańca wymawiane jest słowo Allah.

Całą inicjację młodego sufiego można utożsamić z dikrem. Pierwszy etap, kiedy podąża do Sulejmana, nie osiąga jednak swojego celu, jakim jest zjednoczenie. Mędrzec, który wraz z adeptem, dotarł do grobu proroka nie był wstanie przekroczyć granicy logicznego myślenia.

sufizm6

Spośród ludzi wiedzy nikt nie osiągnął prawdziwie głębokiego wejrzenia w duszę i jej królestwo, prócz obdarzonych boską inspiracją wysłanników Boga i wielkich sufich. Nikt z ludzi logicznego myślenia, posługujących się jedynie rozumem, obojętnie, czy są to starożytni filozofowie, czy teologowie islamu, w swej dyskusji o duszy i jej istocie, nawet nie dotkną prawdy. Dzieje się tak z naturalnej przyczyny, logiczne myślenie nie może doprowadzić do prawdy w tej materii. Ten, który szuka prawdy o duszy, a posługuje się rozumem, jest jak ktoś, kto patrząc na człowieka, którego ciało powiększył guz, myśli, że jest gruby. Lub jak osoba, która próbuje rozniecić żar i dmucha na coś, czego zapalić się nie da. Ludzie ci są przekonani, że czynią właściwie, ale ich wysiłki prowadzą na manowce. Jest oczywiste, że ten, kto poszukuje, ale posługuje się złą metodą, nie osiągnie celu.

Bohaterowi opowieści udaje się wkroczyć w etap drugi. Jest to modlitwa pozwalająca na samounicestwienie się w Bogu. Cała duchowość i cielesność koncentruje się na Bogu. Różnica między podmiotem, a przedmiotem rozmywa się. Nie każdy do końca może zaangażować się z dikr. Ci, którzy posługują się wyłącznie rozumem nie doświadczą w pełni dikru. Rozum nie jest całym poznaniem. Aby w pełni uczestniczyć w modlitwie należy kierować się ma’arifa. Ona, wolna od pragnień i żądz, odsłania prawdziwą rzeczywistość. Zjednoczenie  z Bogiem, anihilacja Ja wydaje się być bliska. Bulukija mówi do Al-Hidra tak: ”Wybaw mnie od tego wygnania, a nagroda od Allacha Najwyższego będzie ci dana, zaprawdę bowiem bliski jestem zguby i sił mi już nie staje.” Ten odpowiada: ”Módl się do Allacha Najwyższego, aby pozwolił mi zanieść cię do Egiptu, zanim zginiesz”. Młody sufi chce przerwać dikr. Powodem może być wycieńczenie fizyczne powodowane przez taniec,  rytualne okaleczenie. Interpretowany tekst nie wspomina o takich możliwościach lecz powszechne są właśnie takie przyczyny przerywania dikru. Inne rozwiązanie proponuje, jak  Al-Dżunayd, który twierdzi, że celem mistyka nie jest al-fana lecz al-baqa, czyli odzyskanie cech ludzkich, które są oczyszczane i doskonalone. Atrybuty Boga zastępują własne atrybuty mistyka. Indywidualne istnienie sufiego zanika, ale tylko na chwilę. Wraca on do własnej egzystencji i świata, nie zapominając jednak o chwilowym zbliżeniu z Bogiem.

Bulukija przerywa mistyczne uniesienie. Przy pomocy Al-Hidra bezpiecznie powraca do stanu naturalnego, pierwotnego. Zgodnie z koncepcją  „człowieka doskonałego” młody mistyk, który może posiadać zaledwie kilka boskich atrybutów, nie jest w stanie w pełni przeżywać dikru. Kolejne próby, samodoskonalenie się, pozwalają osiągać bardziej klarowne wizji przez sufich. W zależności od danej szkoły sufickiej celem będzie albo stan al-fana albo al-baqa.

Advertisements

One thought on “Noc 78: Sufizm

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s